{"id":121,"date":"2025-04-20T14:17:40","date_gmt":"2025-04-20T14:17:40","guid":{"rendered":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/?p=121"},"modified":"2025-05-11T12:18:19","modified_gmt":"2025-05-11T12:18:19","slug":"pozory-ochrony-gleb-organicznych-i-kluczowa-rola-melioracji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/2025\/04\/20\/pozory-ochrony-gleb-organicznych-i-kluczowa-rola-melioracji\/","title":{"rendered":"Pozory ochrony gleb organicznych i kluczowa rola melioracji"},"content":{"rendered":"\n
\n
\n
\n
\n
\n
    \n
  • Gleby organiczne, mimo strategicznego znaczenia, pozostaj\u0105 w praktyce poza skuteczn\u0105 ochron\u0105 prawn\u0105<\/strong>, a ich degradacja nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z realnymi konsekwencjami.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
      \n
    • Obowi\u0105zuj\u0105ce przepisy s\u0105 nieprecyzyjne i pozbawione systemowych narz\u0119dzi egzekwowania<\/strong>, co skutkuje brakiem kontroli nad zmianami sposobu u\u017cytkowania grunt\u00f3w.<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n\n\n\n
        \n
      • Przekszta\u0142canie \u0142\u0105k i pastwisk na glebach organicznych w grunty orne prowadzi do obni\u017cenia poziomu w\u00f3d gruntowych i degradacji torf\u00f3w<\/strong> \u2013 proces\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 nieodwracalne.<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n\n\n\n
        \n
        \n
          \n
        • Instytucje odpowiedzialne za nadz\u00f3r nie dysponuj\u0105 aktualnymi danymi o stanie u\u017cytkowania grunt\u00f3w<\/strong>, a aktualizacja ewidencji grunt\u00f3w odbywa si\u0119 nieregularnie i z du\u017cym op\u00f3\u017anieniem.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
            \n
          • W systemie dop\u0142at unijnych brakuje skutecznych mechanizm\u00f3w przeciwdzia\u0142aj\u0105cych degradacji gleb organicznych<\/strong>, a niekt\u00f3re unijne regulacje (np. GAEC 2) maj\u0105 marginalne znaczenie praktyczne.<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
              \n
            • Urz\u0105dzenia melioracyjne, kluczowe dla zachowania w\u0142a\u015bciwego uwilgotnienia gleb, nie s\u0105 utrzymywane zgodnie z ich funkcj\u0105<\/strong>, a system nadzoru nad ich eksploatacj\u0105 jest nieefektywny i rozproszony.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
                \n
              • W\u0142a\u015bciciele grunt\u00f3w nie maj\u0105 obowi\u0105zku zg\u0142aszania zmian w sposobie u\u017cytkowania<\/strong>, co dodatkowo ogranicza mo\u017cliwo\u015b\u0107 reakcji ze strony organ\u00f3w administracyjnych.<\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n\n\n\n
                  \n
                • System ochrony gleb organicznych wymaga pilnego uporz\u0105dkowania, lepszej koordynacji instytucjonalnej oraz w\u0142\u0105czenia realnych kryteri\u00f3w ochronnych do mechanizm\u00f3w wsparcia finansowego.<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n\n\n\n

                  Obowi\u0105zuj\u0105ce w Polsce przepisy prawne od wielu lat przewiduj\u0105 mechanizmy maj\u0105ce na celu ochron\u0119 gleb, w tym w szczeg\u00f3lno\u015bci gleb organicznych. Niestety, ich praktyczne egzekwowanie jest w du\u017cej mierze iluzoryczne \u2013 naruszanie regulacji nie tylko nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z realnymi konsekwencjami, ale bywa wr\u0119cz premiowane poprzez przyznawanie unijnych dop\u0142at. Z perspektywy rolnictwa takie podej\u015bcie generuje d\u0142ugofalowe straty i os\u0142abia trwa\u0142o\u015b\u0107 produkcji rolnej; dla rolnik\u00f3w mo\u017ce oznacza\u0107 kr\u00f3tkoterminowe korzy\u015bci finansowe, natomiast dla decydent\u00f3w politycznych \u2013 potencjalne poparcie wyborcze. Przyczyn braku skutecznej egzekucji przepis\u00f3w nale\u017cy upatrywa\u0107 przede wszystkim w ich niedostatecznym doprecyzowaniu oraz niejednoznaczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

                  G\u0142\u00f3wna przyczyna degradacji gleb organicznych to ich przekszta\u0142canie z trwa\u0142ych u\u017cytk\u00f3w zielonych, takich jak \u0142\u0105ki i pastwiska, w grunty orne. Przekszta\u0142cenia tego rodzaju prowadz\u0105 do:<\/p>\n\n\n\n

                    \n
                  1. obni\u017cenia poziomu w\u00f3d gruntowych \u2013 na skutek zmiany potrzeb wodnych upraw<\/li>\n\n\n\n
                  2. zniszczenia naturalnej trwalej okrywy ro\u015blinnej \u2013 chroni\u0105cej przed nadmiernym parowaniem i wysuszeniem<\/li>\n\n\n\n
                  3. zmiany struktury wierzchniej warstwy gleby \u2013 w wyniku czego naruszone zostaj\u0105 charakterystyczne dla tych gleb warunki beztlenowe<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                    Powy\u017csze w konsekwencji prowadzi do gwa\u0142townego przyspieszenia procesu murszenia i  drastycznej trwa\u0142ej utraty retencji wodnej.<\/p>\n\n\n\n

                    Problem masowego przekszta\u0142cania \u0142\u0105k i pastwisk na glebach organicznych pojawi\u0142 si\u0119 stosunkowo niedawno. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce dzia\u0142ania kontrolne pa\u0144stwa w tym zakresie, szczeg\u00f3lnie po przyst\u0105pieniu Polski do Unii Europejskiej, skoncentrowa\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na realizacji wymog\u00f3w unijnych. Na poziomie krajowym nadz\u00f3r ogranicza si\u0119 w praktyce do monitorowania wska\u017anika trwa\u0142ych u\u017cytk\u00f3w zielonych \u2013 parametru, kt\u00f3ry, wbrew pozorom, ma jedynie po\u015bredni zwi\u0105zek z rzeczywist\u0105 ochron\u0105 gleb organicznych. W efekcie brakuje systemowego podej\u015bcia zar\u00f3wno do ochrony tych gleb, jak i do skutecznej kontroli proces\u00f3w ich przekszta\u0142cania.<\/p>\n\n\n\n

                     Nie bez znaczenia w ca\u0142ej sprawie jest r\u00f3wnie\u017c brak prawnego wymogu posiadania odpowiednich kwalifikacji przez osoby wykonuj\u0105ce gleboznawcz\u0105 klasyfikacj\u0119 grunt\u00f3w. Sprowadza si\u0119 to do tego, \u017ce klasyfikatorem mo\u017ce by\u0107 dowolna osoba upowa\u017cniona, przez starost\u0119, niezale\u017cnie od jej wykszta\u0142cenia czy do\u015bwiadczenia zawodowego. I cho\u0107 w cz\u0119\u015bci przypadk\u00f3w staro\u015bci okre\u015blaj\u0105 wymogi dla kandydat\u00f3w na klasyfikator\u00f3w, to nie jest to regu\u0142\u0105, ani obowi\u0105zkiem.<\/p>\n\n\n\n

                    Poniewa\u017c mowa o gruntach organicznych na terenach rolniczych na wst\u0119pie warto wyja\u015bni\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 pomi\u0119dzy torfowiskiem, a u\u017cytkiem rolnym po\u0142o\u017conym na glebie pochodzenia organicznego. Zgodnie z ustaw\u0105 z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie grunt\u00f3w rolnych i le\u015bnych, zar\u00f3wno torfowiska, jak i u\u017cytki rolne na glebach organicznych zaliczane s\u0105 do grunt\u00f3w rolnych. Tak jedne jak i drugie podlegaj\u0105 gleboznawczej klasyfikacji na podstawie urz\u0119dowej tabeli klas grunt\u00f3w. Na mapie ewidencyjnej i w ewidencji grunt\u00f3w i budynk\u00f3w torfowisko, jako obszar niezagospodarowany rolniczo, powinno by\u0107 oznaczone jako nieu\u017cytek (symbol N), natomiast gleby organiczne wykorzystywane rolniczo podlegaj\u0105 oznaczeniu odpowiednio do formy u\u017cytkowania \u2013 jako grunt orny (R), \u0142\u0105ka trwa\u0142a (\u0141) lub pastwisko trwa\u0142e (Ps).<\/p>\n\n\n\n

                    Zgodnie z fundamentalnym za\u0142o\u017ceniem ochrony grunt\u00f3w rolnych, wyra\u017conym w kolejnych, od 1982 roku, ustawach o ochronie grunt\u00f3w rolnych i le\u015bnych, u\u017cytkowanie tych gleb powinno zapobiega\u0107 ich degradacji i dewastacji:<\/p>\n\n\n\n

                    Art.  3<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    1.  Ochrona grunt\u00f3w rolnych polega na:<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    2) zapobieganiu procesom degradacji i dewastacji grunt\u00f3w rolnych (\u2026)<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    4) zachowaniu torfowisk (\u2026)<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    Ustawa okre\u015bla r\u00f3wnie\u017c obowi\u0105zki w zakresie przeciwdzia\u0142ania degradacji gleb:<\/p>\n\n\n\n

                    Art.  15. <\/em><\/p>\n\n\n\n

                    1.  W\u0142a\u015bciciel grunt\u00f3w stanowi\u0105cych u\u017cytki rolne (\u2026) jest obowi\u0105zany do przeciwdzia\u0142ania degradacji gleb, w tym szczeg\u00f3lnie erozji (\u2026)<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    Ustawa okre\u015bla r\u00f3wnie\u017c czym jest degradacja i dewastacja gleby<\/p>\n\n\n\n

                    Art. 4<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    16) gruntach zdegradowanych – rozumie si\u0119 przez to grunty, kt\u00f3rych rolnicza lub le\u015bna warto\u015b\u0107 u\u017cytkowa zmala\u0142a, w szczeg\u00f3lno\u015bci w wyniku pogorszenia si\u0119 warunk\u00f3w przyrodniczych albo wskutek zmian \u015brodowiska oraz dzia\u0142alno\u015bci przemys\u0142owej, a tak\u017ce wadliwej dzia\u0142alno\u015bci rolniczej;<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    17) gruntach zdewastowanych – rozumie si\u0119 przez to grunty, kt\u00f3re utraci\u0142y ca\u0142kowicie warto\u015b\u0107 u\u017cytkow\u0105 w wyniku przyczyn, o kt\u00f3rych mowa w pkt 16;<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    O (nie)ochronie torfowisk<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                                   Zgodnie z ustaw\u0105 o ochronie grunt\u00f3w rolnych i le\u015bnych celem ochrony grunt\u00f3w rolnych powinno by\u0107 zachowanie torfowisk \u2013 te jako wy\u0142\u0105czone spod u\u017cytkowania klasyfikowane s\u0105 jako nieu\u017cytki. Ustawa nie definiuje czym jest torfowisko. Pod tym poj\u0119ciem nale\u017ca\u0142oby uwzgl\u0119dni\u0107 przede wszystkim cechy przyrodnicze siedliska \u2014 a wi\u0119c obecno\u015b\u0107 wykszta\u0142conych zbiorowisk ro\u015blinnych charakterystycznych dla naturalnych lub p\u00f3\u0142naturalnych torfowisk (np. mszary, zbiorowiska z udzia\u0142em mch\u00f3w torfowc\u00f3w, turzyc i innych gatunk\u00f3w higrofilnych). W zwi\u0105zku z tym teoretycznie w\u0142a\u015bciciel takiego torfowiska oznaczonego jako nieu\u017cytek nie powinien przekszta\u0142ca\u0107 torfowiska. Brak jest jednak jakiegokolwiek mechanizmu, kt\u00f3ry zapobiega\u0142by niszczeniu torfowisk. Brak jest wykazu takich obiekt\u00f3w, a zakres informacji obj\u0119tych ewidencj\u0105 grunt\u00f3w i budynk\u00f3w nie obejmuje informacji o siedlisku przyrodniczym jakim jest torfowisko, Je\u015bli dosz\u0142o do zniszczenia torfowiska np. przez jego odwonienie lub zaoranie to bior\u0105c pod uwag\u0119 ustawow\u0105 definicj\u0119 dewastacji i degradacji grunt\u00f3w w tym przypadku nie mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o dewastacji czy degradacji, gdy\u017c ta zwi\u0105zana jest jedynie z ograniczeniem lub utrat\u0105 zdolno\u015bci produkcyjnej gruntu \u2013 art. 4 pkt. 15. Dzia\u0142anie takie nie wi\u0105\u017ce si\u0119 wiec z \u017cadnymi konsekwencjami czy konieczno\u015bci\u0105 dzia\u0142a\u0144 naprawczych, je\u015bli nie dosz\u0142o do faktycznej utraty zdolno\u015bci produkcyjnej gruntu.  <\/p>\n\n\n\n

                    Drugi przypadek to taki kiedy torfowisko powsta\u0142o wskutek wt\u00f3rnego zabagnienia u\u017cytku rolnego oznaczonego w dalszym ci\u0105gu w EGiB np. jako \u0141 lub Ps. Z jednej strony z fizycznego punktu widzenia jest to torfowisko, z drugiej za\u015b jest to w dalszym ci\u0105gu u\u017cytek rolny, kt\u00f3rego \u2013 zgodnie z definicj\u0105 degradacji grunt\u00f3w – u\u017cytkowa warto\u015b\u0107 zmala\u0142a na skutek wadliwej dzia\u0142alno\u015bci rolniczej lub m\u00f3wi\u0105c wprost zaniechania u\u017cytkowania. Zgodnie definicj\u0105 nale\u017ca\u0142oby uzna\u0107 wi\u0119c takie torfowisko jako grunt rolny zdegradowany, kt\u00f3ry nale\u017cy podda\u0107 rekultywacji czyli doprowadzeniu do stanu u\u017cytkowania rolniczego.  <\/p>\n\n\n\n

                    O (nie)zapobieganiu degradacji i dewastacji gleb organicznych<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                                   Zgodnie z definicj\u0105 ustawow\u0105 jako degradacj\u0119 gleb organicznych nale\u017cy uzna\u0107 dzia\u0142anie, kt\u00f3re prowadzi do obni\u017cania rolniczej warto\u015bci u\u017cytkowej. Poniewa\u017c gleby te s\u0105 wyj\u0105tkowo wra\u017cliwe na degradacj\u0119, szczeg\u00f3lnie dotyczy to wszelkich zabieg\u00f3w dotycz\u0105cych obni\u017cania lustra wody i usuwania trwa\u0142ej ro\u015blinno\u015bci chroni\u0105cej gleb\u0119 przed murszeniem. Wydaje si\u0119, \u017ce je\u015bli chodzi o uznanie za degradacj\u0119 przekszta\u0142cenia \u0142\u0105k i pastwisk w grunty orne, istotna jest tutaj data powstania zmiany sposobu u\u017cytkowania w odniesieniu do roku 1982 kiedy to wprowadzono regulacje dotycz\u0105ce ochrony gleb. <\/p>\n\n\n\n

                                   Przekszta\u0142canie \u0142\u0105k i pastwisk trwa\u0142ych po\u0142o\u017conych na glebach organicznych (torfowych i murszowych) w grunty orne prowadzi do istotnego pogorszenia warunk\u00f3w siedliskowych. Procesy takie jak odwodnienie, mineralizacja materii organicznej, osiadanie profilu glebowego i spadek pojemno\u015bci wodnej skutkuj\u0105 zmniejszeniem warto\u015bci u\u017cytkowej gleby \u2013 zar\u00f3wno w uj\u0119ciu rolniczym (ni\u017csza i mniej stabilna produktywno\u015b\u0107), jak i przyrodniczym (utrata bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci, funkcji retencyjnych, odporno\u015bci na erozj\u0119). W efekcie mo\u017ce doj\u015b\u0107 do takiego pogorszenia w\u0142a\u015bciwo\u015bci fizycznych i chemicznych gleby, \u017ce przywr\u00f3cenie funkcji \u0142\u0105ki lub pastwiska staje si\u0119 niemo\u017cliwe lub ekonomicznie nieuzasadnione<\/strong>. W takim przypadku mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce dosz\u0142o do dewastacji gleby<\/strong> w rozumieniu ustawy.<\/p>\n\n\n\n

                                   Prowadzenie intensywnej uprawy rolniczej i nadmierne odwadnianie gleb prowadz\u0105cej do murszenia gleb organicznych na ju\u017c przekszta\u0142conych w grunty orne torfowiskach spe\u0142nia przes\u0142anki degradacji gleb w rozumieniu cytowanej definicji. Grunty te, je\u015bli ju\u017c s\u0105 zaorywane nadaj\u0105 si\u0119 jedynie do uprawy ro\u015blin na p\u0142ytkiej orce i toleruj\u0105cych wysoki poziom w\u00f3d gruntowych g\u0142\u00f3wnie ro\u015blin pastewnych i kapusty. Uprawa zb\u00f3\u017c w tym kukurydzy sprowadza si\u0119 do konieczno\u015bci m.in. g\u0142\u0119bszej orki i nadmiernego odwadniania gleb w zwi\u0105zku z czym nale\u017ca\u0142oby uzna\u0107 takie praktyki jako degradacj\u0119. <\/p>\n\n\n\n

                    W praktyce problem degradacji gleb organicznych pozostaje niemal ca\u0142kowicie niezauwa\u017cony przez organy odpowiedzialne za ich ochron\u0119. Kluczowym elementem skutecznej ochrony tych gleb by\u0142oby systematyczne monitorowanie zmian sposobu u\u017cytkowania na obszarach ich wyst\u0119powania Teoretycznie organy administracji publicznej dysponuj\u0105 danymi dotycz\u0105cymi zar\u00f3wno sposobu u\u017cytkowania grunt\u00f3w, jak i rodzaju gleb. W rzeczywisto\u015bci jednak, z uwagi na brak obowi\u0105zku zg\u0142aszania zmian sposobu u\u017cytkowania przez w\u0142a\u015bcicieli grunt\u00f3w, dane te nie s\u0105 aktualizowane na bie\u017c\u0105co. W konsekwencji organy odpowiedzialne za ochron\u0119 gleb nie posiadaj\u0105 aktualnej wiedzy o stanie faktycznym i nie maj\u0105 narz\u0119dzi do monitorowania ani reagowania na ewentualne nieprawid\u0142owo\u015bci. Na mapach ewidencyjnych informacje o sposobie u\u017cytkowania grunt\u00f3w (oznaczenia takie jak R \u2013 grunty orne, \u0141 \u2013 \u0142\u0105ki trwa\u0142e, Ps \u2013 pastwiska, N \u2013 nieu\u017cytki) nie s\u0105 aktualizowane automatycznie wraz ze zmian\u0105 sposobu u\u017cytkowania. Aktualizacja ta ma miejsce najcz\u0119\u015bciej w ramach urz\u0119dowych aktualizacji prowadzonych przez starostwa powiatowe, kt\u00f3re w wielu przypadkach odbywaj\u0105 si\u0119 jedynie raz na kilkadziesi\u0105t lat. W pojedynczych przypadkach zmiany w ewidencji grunt\u00f3w nast\u0119puj\u0105 w wyniku przeprowadzenia gleboznawczej klasyfikacji grunt\u00f3w, o kt\u00f3r\u0105 wnioskuje w\u0142a\u015bciciel nieruchomo\u015bci. Mapa ewidencyjna dostarcza jedynie informacji o granicach dzia\u0142ek, rodzajach u\u017cytk\u00f3w rolnych oraz przypisanej im klasie bonitacyjnej. Natomiast dane dotycz\u0105ce typ\u00f3w i rodzaj\u00f3w gleb oraz kompleks\u00f3w glebowych \u2013 na podstawie kt\u00f3rych mo\u017cna okre\u015bli\u0107, czy dana gleba ma charakter organiczny \u2013 zawarte s\u0105 na mapach glebowo-rolniczych. Mapy te, sporz\u0105dzone g\u0142\u00f3wnie w latach 60. i 70. XX wieku, r\u00f3wnie\u017c nie s\u0105 aktualizowane na bie\u017c\u0105co, nawet w sytuacjach, gdy wyniki gleboznawczej klasyfikacji grunt\u00f3w wykazuj\u0105 istotne rozbie\u017cno\u015bci wzgl\u0119dem stanu faktycznego. Wydaje si\u0119, \u017ce jedynym momentem, w kt\u00f3rym mo\u017cliwe by\u0142oby wykrycie degradacji gleb organicznych, jest procedura gleboznawczej klasyfikacji grunt\u00f3w. W jej trakcie, na podstawie dokumentacji sporz\u0105dzonej przez klasyfikatora, organ mo\u017ce potencjalnie zidentyfikowa\u0107 oznaki degradacji i \u2013 w uzasadnionych przypadkach \u2013 odm\u00f3wi\u0107 zmiany klasyfikacji \u2013 je\u015bli klasyfikacja prowadzona jest na wniosek w\u0142a\u015bciciela. W praktyce jednak klasyfikacja ta jest najcz\u0119\u015bciej przeprowadzana ju\u017c po dokonaniu zmian w sposobie u\u017cytkowania gruntu, a wi\u0119c procedura ta nie stanowi skutecznego narz\u0119dzia zapobiegania degradacji gleb. Sama procedura wykazania, \u017ce dosz\u0142o do degradacji gleby, stanowi natomiast odr\u0119bne skomplikowane post\u0119powanie, kt\u00f3re nie jest \u0142atwe do przeprowadzenia ani do skutecznego egzekwowania. Ustalenie r\u00f3wnie\u017c momentu powstania i sprawcy takiego dzia\u0142ania r\u00f3wnie\u017c nie b\u0119dzie nale\u017ca\u0142o do naj\u0142atwiejszych.<\/p>\n\n\n\n

                                   Zaorywanie \u0142\u0105k i pastwisk na glebach organicznych oraz intensyfikacja produkcji rolnej na gruntach ornych po\u0142o\u017conych na tego typu glebach, prowadz\u0105ce do ich degradacji, nie podlegaj\u0105 w praktyce \u017cadnym skutecznym regulacjom ani realnej kontroli ze strony organ\u00f3w pa\u0144stwowych. Obecnie pomimo ustawowych cel\u00f3w ochrony gleb i zakaz\u00f3w ich degradacji nie istnieje \u017caden system prawny, kt\u00f3ry skutecznie chroni\u0142by gleby organiczne przed niew\u0142a\u015bciwymi praktykami rolniczymi. Odmiennie wygl\u0105da natomiast sytuacja w przypadku wy\u0142\u0105czania gleb organicznych z produkcji rolnej \u2013 w ramach tej procedury grunty te traktowane s\u0105 w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny. Op\u0142aty z tytu\u0142u wy\u0142\u0105czenia z produkcji mog\u0105 si\u0119ga\u0107 nawet 200 tys. z\u0142 za hektar, co stanowi oko\u0142o czterokrotno\u015b\u0107 warto\u015bci rynkowej nieruchomo\u015bci. W przypadku bezprawnego wy\u0142\u0105czenia z produkcji rolnej, sankcje mog\u0105 wynie\u015b\u0107 nawet 400 tys. z\u0142 za hektar, czyli o\u015bmiokrotno\u015b\u0107 jej warto\u015bci. Starostwa powiatowe, odpowiedzialne za naliczanie tych op\u0142at, wykazuj\u0105 wysok\u0105 skuteczno\u015b\u0107 w egzekwowaniu przepis\u00f3w dotycz\u0105cych wy\u0142\u0105czania grunt\u00f3w z produkcji rolnej \u2013 co kontrastuje z ca\u0142kowitym brakiem dzia\u0142a\u0144 w przypadku faktycznej degradacji gleb organicznych. Sytuacja ta wydaje si\u0119 wewn\u0119trznie sprzeczna, poniewa\u017c degradacja gleb prowadzi do spadku ich urodzajno\u015bci, a co za tym idzie \u2013 do obni\u017cenia ich klasy bonitacyjnej. To z kolei wp\u0142ywa bezpo\u015brednio na zmniejszenie wysoko\u015bci op\u0142aty w przypadku p\u00f3\u017aniejszego wy\u0142\u0105czenia gruntu z produkcji rolnej, poniewa\u017c op\u0142ata ta uzale\u017cniona jest w\u0142a\u015bnie od klasy gleby. W efekcie mo\u017cliwa staje si\u0119 celowa degradacja gleby \u2013 poprzez jej zaoranie i osuszenie \u2013 w celu uzyskania korzystniejszej (czyli ni\u017cszej) op\u0142aty za wy\u0142\u0105czenie, po wcze\u015bniejszym zawnioskowaniu o zmian\u0119 klasyfikacji gruntu.<\/p>\n\n\n\n

                                   W kontek\u015bcie post\u0119puj\u0105cych zmian klimatycznych i coraz cz\u0119stszych okres\u00f3w suszy, gleby organiczne zyskuj\u0105 strategiczne znaczenie zar\u00f3wno dla bezpiecze\u0144stwa \u017cywno\u015bciowego, jak i ochrony \u015brodowiska. Zaskakuje zatem fakt, \u017ce dotychczas nie wypracowano skutecznego i operacyjnego mechanizmu ich ochrony w ramach obowi\u0105zuj\u0105cych przepis\u00f3w \u2013 chocia\u017cby poprzez systematyczn\u0105 weryfikacj\u0119 i kontrol\u0119 sposobu u\u017cytkowania grunt\u00f3w organicznych, analogiczn\u0105 do procedur stosowanych przy ich wy\u0142\u0105czaniu z produkcji rolnej. Skoro przepisy prawne w tym zakresie s\u0105 nieprecyzyjne i pozbawione realnych narz\u0119dzi egzekucyjnych, systemowe rozwi\u0105zania dotycz\u0105ce ochrony gleb organicznych powinny zosta\u0107 uwzgl\u0119dnione w ramach konstrukcji mechanizm\u00f3w finansowania wsp\u00f3lnej polityki rolnej. Przyk\u0142adem mog\u0142oby by\u0107 wy\u0142\u0105czenie z dop\u0142at bezpo\u015brednich tych gospodarstw, kt\u00f3re przekszta\u0142caj\u0105 trwa\u0142e u\u017cytki zielone na glebach organicznych w grunty orne \u2013 rozwi\u0105zanie proste i skuteczne, a jednak niewprowadzane. Zamiast tego pojawiaj\u0105 si\u0119 konstrukcje formalnie maj\u0105ce charakter zach\u0119t, kt\u00f3re jednak w praktyce maj\u0105 niewielki zwi\u0105zek ani z rzeczywist\u0105 ochron\u0105 gleb, ani z racjonalnym gospodarowaniem. Przyk\u0142adami mog\u0105 by\u0107 chocia\u017cby norma GAEC 2 czy ekoschemat \u201eRetencjonowanie wody na trwa\u0142ych u\u017cytkach zielonych\u201d, kt\u00f3rych efektywno\u015b\u0107 w ochronie gleb organicznych budzi powa\u017cne w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

                    Nie spos\u00f3b jednoznacznie stwierdzi\u0107, czy podejmowane obecnie dzia\u0142ania s\u0105 rezultatem \u015bwiadomej polityki, czy raczej efektem braku wiedzy oraz nieumiej\u0119tno\u015bci wykorzystania dost\u0119pnych zasob\u00f3w wiedzy i do\u015bwiadcze\u0144 gromadzonych od dziesi\u0119cioleci.<\/p>\n\n\n\n

                    Kluczowa rola melioracji w ochronie gleb organicznych<\/strong><\/p>\n\n\n\n

                                   Gleby organiczne stanowi\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 kategori\u0119 gleb, charakteryzuj\u0105c\u0105 si\u0119 wysok\u0105 zawarto\u015bci\u0105 materii organicznej wyst\u0119puj\u0105cej w ca\u0142ym profilu glebowym, nierzadko osi\u0105gaj\u0105cym g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 kilku metr\u00f3w. Powsta\u0142y one g\u0142\u00f3wnie w obni\u017ceniach terenowych, dolinach rzecznych oraz na obszarach o ograniczonym odp\u0142ywie w\u00f3d i sta\u0142ym zasilaniu wodami podziemnymi. Dla zachowania ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci kluczowe znaczenie ma utrzymanie sta\u0142ego poziomu uwilgotnienia. To w\u0142a\u015bnie woda pe\u0142ni zasadnicz\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu ich funkcji ekologicznych i u\u017cytkowych. Naturalne torfowiska najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105 tam, gdzie poziom w\u00f3d gruntowych jest trwale wysoki, a ich kondycja oraz zdolno\u015b\u0107 do akumulacji torfu s\u0105 bezpo\u015brednio zale\u017cne od obecno\u015bci wody.<\/p>\n\n\n\n

                                   W przypadku gleb organicznych u\u017cytkowanych rolniczo, zasadnicz\u0105 rol\u0119 w ich ochronie odgrywaj\u0105 urz\u0105dzenia melioracyjne, nierzadko wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105ce z budowlami pi\u0119trz\u0105cymi na ciekach wodnych. Prawid\u0142owe gospodarowanie wod\u0105 w obr\u0119bie takich u\u017cytk\u00f3w, w szczeg\u00f3lno\u015bci zapobieganie nadmiernemu przesuszaniu i mineralizacji torfu, jest warunkiem utrzymania ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci i zapobie\u017cenia degradacji. Gleby te nale\u017c\u0105 bowiem do najbardziej wra\u017cliwych na degradacj\u0119 wynikaj\u0105c\u0105 z utraty wilgotno\u015bci. Wsp\u00f3\u0142czesne podej\u015bcie do ochrony gleb organicznych powinno obejmowa\u0107 nie tylko skuteczne zarz\u0105dzanie istniej\u0105c\u0105 infrastruktur\u0105 melioracyjn\u0105, powsta\u0142\u0105 cz\u0119sto kilkadziesi\u0105t lat temu, ale tak\u017ce jej dostosowanie do aktualnych i prognozowanych warunk\u00f3w klimatycznych. Tymczasem obserwowane w praktyce dzia\u0142ania nie tylko nie odpowiadaj\u0105 na te wyzwania, lecz cz\u0119sto stanowi\u0105 regres wobec potrzeb. W praktyce realizacja obowi\u0105zk\u00f3w zwi\u0105zanych z utrzymaniem urz\u0105dze\u0144 melioracyjnych jest dalece niewystarczaj\u0105ca. Obserwuje si\u0119 powszechny brak inicjatywy po stronie zar\u00f3wno instytucji publicznych, jak i u\u017cytkownik\u00f3w, by skutecznie odwr\u00f3ci\u0107 ten niekorzystny trend.<\/p>\n\n\n\n

                                   Ustawy o ochronie grunt\u00f3w rolnych i le\u015bnych ustawa Prawo wodne reguluj\u0105 zasady utrzymania urz\u0105dze\u0144 wodnych i zachowania ich funkcji oraz okre\u015blaj\u0105 sankcje za nieprzestrzeganie przepis\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n

                    USTAWA z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie grunt\u00f3w rolnych i le\u015bnych<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    Art. 15<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    4. Obowi\u0105zek utrzymywania w stanie sprawno\u015bci technicznej (\u2026) urz\u0105dze\u0144 melioracji szczeg\u00f3\u0142owych ci\u0105\u017cy na w\u0142a\u015bcicielu grunt\u00f3w, na kt\u00f3rych znajduj\u0105 si\u0119 te urz\u0105dzenia<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    USTAWA z dnia 20 lipca 2017 r. Prawo wodne <\/em><\/p>\n\n\n\n

                    Art.  188. 
                    1. Utrzymywanie urz\u0105dze\u0144 wodnych nale\u017cy do ich w\u0142a\u015bcicieli i polega na eksploatacji, konserwacji oraz remontach w celu zachowania ich funkcji<\/u><\/strong>.<\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

                    Art.  198.
                    Przy <\/strong>planowaniu, wykonywaniu oraz utrzymywaniu urz\u0105dze\u0144 melioracji wodnych nale\u017cy kierowa\u0107 si\u0119<\/strong> potrzeb\u0105 zachowania zr\u00f3\u017cnicowanych biocenoz polnych i \u0142\u0105kowych, konieczno\u015bci\u0105 osi\u0105gni\u0119cia dobrego stanu w\u00f3d<\/strong> oraz konieczno\u015bci\u0105 osi\u0105gni\u0119cia cel\u00f3w \u015brodowiskowych, o kt\u00f3rych mowa w art. 56, art. 57, art. 59 oraz w art. 61.

                    Art.  205.
                    Utrzymywanie urz\u0105dze\u0144 melioracji wodnych nale\u017cy do zainteresowanych w\u0142a\u015bcicieli grunt\u00f3w, a je\u017celi urz\u0105dzenia te s\u0105 obj\u0119te dzia\u0142alno\u015bci\u0105 sp\u00f3\u0142ki wodnej dzia\u0142aj\u0105cej na terenie gminy lub zwi\u0105zku sp\u00f3\u0142ek wodnych, w kt\u00f3rym jest zrzeszona sp\u00f3\u0142ka wodna dzia\u0142aj\u0105ca na terenie gminy – do tej sp\u00f3\u0142ki lub tego zwi\u0105zku sp\u00f3\u0142ek wodnych.<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    Art.  477.
                     Kto wbrew:
                    6) przepisowi art. 188 ust. 1 nie utrzymuje urz\u0105dze\u0144 wodnych,<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    8) przepisowi art. 192 ust. 1 pkt 2 utrudnia przep\u0142yw wody w zwi\u0105zku z wykonywaniem lub utrzymywaniem urz\u0105dze\u0144 wodnych,- podlega karze grzywny, przy czym grzywna za wykroczenia, o kt\u00f3rych mowa w pkt 4-8 i 12, wynosi od 1000 z\u0142 do 7500 z\u0142.<\/em><\/p>\n\n\n\n

                                   Kto odpowiada za egzekwowanie powy\u017cszych przepis\u00f3w ? W przypadku, kiedy urz\u0105dzenie melioracyjne utrzymywane jest przez w\u0142a\u015bciciela nieruchomo\u015bci zastosowanie ma tutaj art. 206 ustawy Prawo wodne i wynika z niego, \u017ce egzekucja tych przepis\u00f3w nale\u017cy do w\u0142a\u015bciwego organu W\u00f3d Polskich. Natomiast je\u015bli urz\u0105dzenia melioracyjne utrzymywane s\u0105 przez sp\u00f3\u0142k\u0119 wodn\u0105 to jasne do ko\u0144ca nie jest bowiem ustawa Prawo wodne wskazuje dwa przepisy, do kt\u00f3rych teoretycznie mo\u017cna si\u0119 odnie\u015b\u0107:<\/p>\n\n\n\n

                    Art.  206.<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    Je\u017celi obowi\u0105zek, o kt\u00f3rym mowa w art. 205, nie jest wykonywany, w\u0142a\u015bciwy organ W\u00f3d Polskich ustala, w drodze decyzji, proporcjonalnie do odnoszonych korzy\u015bci przez w\u0142a\u015bcicieli grunt\u00f3w, szczeg\u00f3\u0142owe zakresy i terminy jego wykonywania.<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    Art. 462<\/em><\/p>\n\n\n\n

                    1. Nadz\u00f3r i kontrol\u0119 nad dzia\u0142alno\u015bci\u0105 sp\u00f3\u0142ek wodnych sprawuje w\u0142a\u015bciwy miejscowo starosta.<\/em><\/p>\n\n\n\n

                                   Praktyka administracyjna pokazuje, \u017ce sprawy kierowane do starosty w zakresie niewykonywania obowi\u0105zk\u00f3w zwi\u0105zanych z utrzymaniem urz\u0105dze\u0144 melioracyjnych ostatecznie przekazywane s\u0105 do w\u0142a\u015bciwego organu W\u00f3d Polskich. Zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi przepisami, organem w\u0142a\u015bciwym do wydania decyzji w tym zakresie jest regionalny zarz\u0105d gospodarki wodnej (RZGW) w\u0142a\u015bciwy miejscowo. Dlaczego nie s\u0105 to jednostki terenowe W\u00f3d Polskich, takie jak nadz\u00f3r wodny czy zarz\u0105d zlewni \u2013 mimo ich bli\u017cszego kontaktu z lokalnymi sprawami \u2013 nie wiadomo.  <\/p>\n\n\n\n

                                   Najprostszym i zarazem najbardziej efektywnym sposobem ochrony gleb organicznych wydaje si\u0119 zobowi\u0105zanie przez w\u0142a\u015bciwe organy os\u00f3b zarz\u0105dzaj\u0105cych urz\u0105dzeniami melioracyjnymi do ich prawid\u0142owego utrzymania, rozumianego jako eksploatacja zapewniaj\u0105ca zachowanie ich pierwotnej funkcji.<\/strong> Utrzymanie wysokiego poziomu w\u00f3d gruntowych na obszarach u\u017cytkowanych w systemie nawodnieniowo-odwodnieniowym z zasady wyklucza mo\u017cliwo\u015b\u0107 prowadzenia upraw wymagaj\u0105cych g\u0142\u0119bokiej orki, kt\u00f3ra w przypadku gleb torfowych najcz\u0119\u015bciej skutkuje ich degradacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

                                   Kluczowe jest przy tym zrozumienie, \u017ce urz\u0105dzenia melioracyjne funkcjonuj\u0105 jako systemy oddzia\u0142uj\u0105ce na okre\u015blony obszar, a ich wp\u0142yw wykracza poza granice pojedynczej dzia\u0142ki.<\/strong> W zwi\u0105zku z tym nie mo\u017ce dochodzi\u0107 do sytuacji, w kt\u00f3rej w obr\u0119bie dzia\u0142ania jednego systemu melioracyjnego prowadzi si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie u\u017cytkowanie grunt\u00f3w o sprzecznych wymaganiach wodnych \u2013 np. u\u017cytk\u00f3w zielonych, wymagaj\u0105cych wysokiego poziomu w\u00f3d gruntowych, oraz upraw wymagaj\u0105cych ich znacz\u0105cego obni\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n

                                   R\u00f3wnie\u017c w tym przypadku pojawia si\u0119 szereg sytuacji, w kt\u00f3rych egzekwowanie przepis\u00f3w \u2013 z prawnego punktu widzenia \u2013 mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 znacznie utrudnione, a niekiedy wr\u0119cz niemo\u017cliwe. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 fakt, \u017ce wiele urz\u0105dze\u0144 pi\u0119trz\u0105cych zlokalizowanych na rzekach do dzi\u015b nie ma uregulowanego statusu prawnego; cz\u0119\u015b\u0107 z nich nie posiada wymaganego pozwolenia wodnoprawnego, mimo \u017ce stanowi\u0105 one integralny element system\u00f3w nawodnie\u0144 teren\u00f3w rolniczych. W takich warunkach trudno oczekiwa\u0107 od rolnik\u00f3w, aby utrzymywali w nale\u017cytym stanie technicznym swoje urz\u0105dzenia melioracyjne, a tym bardziej aktywnie je eksploatowali, skoro kluczowe elementy systemu \u2013 takie jak pi\u0119trzenia \u2013 pozostaj\u0105 niesprawne lub poza kontrol\u0105 prawn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

                    Dodatkowym problemem jest fakt, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 urz\u0105dze\u0144 nie zosta\u0142a formalnie uj\u0119ta w ewidencji urz\u0105dze\u0144 melioracyjnych prowadzonej przez Wody Polskie. Co wi\u0119cej, w przypadku braku dokumentacji technicznej oraz opisu sposobu dzia\u0142ania danego urz\u0105dzenia, pojawia si\u0119 trudno\u015b\u0107 w okre\u015bleniu, jak powinno ono by\u0107 u\u017cytkowane i jaka jest jego faktyczna funkcja w systemie gospodarki wodnej.<\/p>\n\n\n\n

                                   Reasumuj\u0105c, w opisanych wy\u017cej warunkach istnieje szeroka przestrze\u0144 do usprawnienia funkcjonowania ca\u0142ego systemu ochrony gleb organicznych. Kluczowe jednak pozostaje zaanga\u017cowanie ze strony rolnik\u00f3w oraz wola polityczna niezb\u0119dna do wdro\u017cenia odpowiednich zmian.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

                    Obowi\u0105zuj\u0105ce w Polsce przepisy prawne od wielu lat przewiduj\u0105 mechanizmy maj\u0105ce na celu ochron\u0119 gleb, w tym w szczeg\u00f3lno\u015bci gleb organicznych. Niestety, ich praktyczne egzekwowanie jest w du\u017cej mierze iluzoryczne \u2013 naruszanie regulacji nie tylko nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z realnymi konsekwencjami, ale bywa wr\u0119cz premiowane poprzez przyznawanie unijnych dop\u0142at. Z perspektywy rolnictwa takie podej\u015bcie generuje…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":123,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_themeisle_gutenberg_block_has_review":false,"_kadence_starter_templates_imported_post":false,"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-121","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/121","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=121"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/121\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":145,"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/121\/revisions\/145"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/123"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=121"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=121"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.spolkawodna.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=121"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}